ฌาปนกิจ คืออะไร ขั้นตอนพิธีเผาศพตั้งแต่ขึ้นเมรุจนเก็บอัฐิ

ฌาปนกิจ คือการเผาศพ เป็นพิธีวันสุดท้ายของงานศพแบบพุทธ จัดที่เมรุของวัดหลังสวดอภิธรรมครบตามจำนวนคืนที่เจ้าภาพกำหนด อ่านว่า ชา-ปะ-นะ-กิด

พิธีหน้าเมรุส่วนใหญ่เริ่ม 16.00 ถึง 17.00 น. ใช้เวลาประมาณ 45 นาทีถึง 1 ชั่วโมง แขกควรไปถึงก่อนเวลา 30 นาที

สรุปฌาปนกิจ คืออะไร ทำเมื่อไร มีขั้นตอนอะไร

ลำดับพิธีนี้เป็นแบบที่พบทั่วไปในภาคกลาง แต่ละวัดและแต่ละท้องถิ่นอาจสลับขั้นตอนหรือมีรายละเอียดต่างออกไป ให้ยึดตามที่วัดและเจ้าภาพแจ้ง

ฌาปนกิจ คืออะไร

ฌาปนกิจ คืองานเผาศพ มาจากคำว่า ฌาปน ที่แปลว่า การเผาศพ รวมกับคำว่า กิจ ที่แปลว่า งานหรือธุระ เขียนด้วย ฌ เฌอ ไม่ใช่ ช ช้าง

คำนี้ใช้กับการเผาศพของบุคคลทั่วไป ในการ์ดหรือประกาศมักเขียนว่า ฌาปนกิจศพ ตามด้วยชื่อผู้วายชนม์ ชื่อวัด วันที่ และเวลา สถานที่เผาเรียกว่า ฌาปนสถาน หรือเมรุ

คำว่า เงินฌาปนกิจ หรือ ฌาปนกิจสงเคราะห์ เป็นอีกเรื่องหนึ่ง หมายถึงเงินที่สมาชิกกองทุนช่วยกันออกให้ครอบครัวผู้เสียชีวิตใช้จัดงานศพ ไม่ใช่ตัวพิธี

ฌาปนกิจ ประชุมเพลิง และพระราชทานเพลิงศพ ต่างกันอย่างไร

ฌาปนกิจและประชุมเพลิง หมายถึงการเผาศพเหมือนกัน ใช้กับบุคคลทั่วไปและใช้แทนกันได้ ส่วนพระราชทานเพลิงศพใช้เมื่อได้รับพระราชทานเพลิงจากพระมหากษัตริย์

ในการ์ดเชิญงานของบุคคลทั่วไปจะเขียนว่า ฌาปนกิจ หรือ ประชุมเพลิง ก็ได้

เมรุ คืออะไร อ่านว่าอย่างไร

เมรุ คือที่เผาศพ อ่านว่า เมน เป็นอาคารยกพื้นสูงมีบันไดขึ้นสองด้าน ด้านในเป็นเตาเผาและมีปล่องควันอยู่ด้านบน

ชื่อเมรุมาจากเขาพระสุเมรุ ซึ่งตามคติโบราณถือเป็นศูนย์กลางของจักรวาล การเผาศพบนเมรุจึงเปรียบเหมือนการส่งผู้วายชนม์กลับสู่สวรรค์ เมื่ออยู่ในคำว่า พระเมรุมาศ ซึ่งใช้กับพระมหากษัตริย์ จะอ่านว่า เม-รุ-มาด

วัดในเมืองเกือบทั้งหมดใช้เตาเผาระบบปิดที่ใช้น้ำมันหรือแก๊ส วัดในชนบทบางแห่งยังเผาด้วยฟืนบนเชิงตะกอน

ขั้นตอนพิธีฌาปนกิจ

พิธีฌาปนกิจในวันเผามีสองช่วง คือพิธีสงฆ์ช่วงเช้าถึงบ่ายที่ศาลา และพิธีหน้าเมรุในช่วงเย็น แขกทั่วไปนิยมมาร่วมช่วงหน้าเมรุ

1. ถวายภัตตาหารเพล เจ้าภาพเลี้ยงพระช่วง 11.00 น. ที่ศาลา มักมีแต่ญาติและคนสนิท
2. แสดงพระธรรมเทศนาและสวดมาติกาบังสุกุล ช่วงบ่ายก่อนเคลื่อนศพ
3. เคลื่อนศพเวียนเมรุ 3 รอบ พระสงฆ์เดินนำ ญาติถือรูปและเดินตามโลง เวียนซ้ายหรือทวนเข็มนาฬิกา นิยมอธิบายว่าหมายถึงไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา
4. เชิญศพขึ้นเมรุ เจ้าหน้าที่ตั้งโลงหน้าเตาเผา
5. อ่านประวัติและยืนไว้อาลัย พิธีกรอ่านประวัติผู้วายชนม์ แล้วเชิญแขกยืนสงบนิ่งประมาณ 1 นาที
6. ทอดผ้าบังสุกุล แขกผู้ใหญ่ขึ้นทอดผ้าทีละท่าน ประธานในพิธีทอดเป็นลำดับสุดท้าย
7. ประธานวางดอกไม้จันทน์ ถือเป็นการเผาหลอก หรือการเผาตามพิธี
8. แขกขึ้นวางดอกไม้จันทน์ พระสงฆ์ขึ้นก่อน ตามด้วยแขกทั่วไป แล้วรับของชำร่วยตอนลงจากเมรุ
9. เผาจริง หลังแขกกลับ เหลือเฉพาะญาติสนิทส่งผู้วายชนม์เข้าเตา

แขกที่ไม่เคยขึ้นเมรุ ดูท่าทางและคำกล่าวได้ที่บทความวิธีวางดอกไม้จันทน์

ตัวอย่างกำหนดการฌาปนกิจ

กำหนดการฌาปนกิจที่พบบ่อยในกรุงเทพและปริมณฑลเริ่มพิธีหน้าเมรุเวลา 16.00 น. เวลาจริงให้ปรับตามที่วัดกำหนด

แขกที่มีเวลาจำกัดมาถึงก่อนเวลาที่ระบุในการ์ดประมาณ 30 นาทีก็ทันทุกขั้นตอนหน้าเมรุ เพราะเวลาในการ์ดคือเวลาเริ่มพิธีฌาปนกิจ ไม่ใช่เวลาเริ่มงานช่วงเช้า

เผาศพกี่โมง และวันที่นิยมเลี่ยง

เผาศพส่วนใหญ่เริ่มช่วง 16.00 ถึง 17.00 น. วัดที่มีหลายงานในวันเดียวอาจจัดรอบบ่ายเพิ่ม เช่น 13.00 หรือ 14.00 น. เวลาจริงขึ้นกับคิวเมรุของแต่ละวัด

ห้ามเผาศพวันไหน

วันที่นิยมเลี่ยงไม่เผาศพคือวันศุกร์และวันพระ

• วันศุกร์ เป็นความเชื่อโบราณ เพราะเสียงพ้องกับคำว่า สุข มีคำกล่าวว่า เผาผีวันศุกร์ให้ทุกข์แก่คนเป็น หลายวัดจึงไม่รับเผาวันศุกร์
• วันพระ หลายวัดงดเผาเพราะพระสงฆ์มีกิจลงอุโบสถ และเป็นวันที่คนมาทำบุญที่วัด

ทั้งสองข้อไม่ใช่ข้อห้ามในคำสอนทางพุทธศาสนา เป็นธรรมเนียมและข้อปฏิบัติของวัด บางท้องถิ่นมีวันที่เลี่ยงเพิ่มตามความเชื่อของตน ก่อนกำหนดวันให้สอบถามวัดว่าเมรุว่างและรับเผาวันใดบ้าง

การทอดผ้าบังสุกุลบนเมรุ

การทอดผ้าบังสุกุลบนเมรุ คือการนำผ้าไตรหรือผ้าสบงไปวางบนพานหน้าโลง แล้วนิมนต์พระสงฆ์ขึ้นมาพิจารณาผ้า เพื่ออุทิศบุญให้ผู้วายชนม์

1. พิธีกรขานชื่อแขกผู้ใหญ่ทีละท่าน เรียงจากอาวุโสน้อยไปมาก
2. ผู้ที่ถูกเชิญรับผ้าจากเจ้าภาพที่เชิงบันได เดินขึ้นเมรุ วางผ้าบนพานหรือบนภูษาโยงหน้าโลง
3. พระสงฆ์ขึ้นมาพิจารณาผ้า ผู้ทอดผ้าไหว้แล้วลงจากเมรุ
4. ประธานในพิธีทอดผ้าไตรเป็นลำดับสุดท้าย

แขกทั่วไปไม่ต้องเตรียมผ้ามาเอง เจ้าภาพเป็นผู้จัดและเป็นผู้เชิญ ถ้าได้รับเชิญให้ทอดผ้า เจ้าภาพมักแจ้งล่วงหน้าหรือพิธีกรจะขานชื่อในงาน

มารยาทของแขกในงานฌาปนกิจศพ

แขกในงานฌาปนกิจศพควรแต่งชุดดำหรือขาวล้วน มาถึงก่อนเวลาพิธีประมาณ 30 นาที และอยู่จนวางดอกไม้จันทน์เสร็จ

1. แต่งกายสุภาพสีดำหรือขาว ดูรายละเอียดได้ที่บทความชุดไปงานศพ
2. ถ้ายังไม่ได้ร่วมทำบุญในคืนสวด มอบซองให้เจ้าภาพก่อนพิธีเริ่ม ดูจำนวนและวิธีเขียนได้ที่บทความใส่ซองงานศพ
3. ยืนขึ้นเมื่อเคลื่อนศพผ่าน และเมื่อพิธีกรเชิญยืนไว้อาลัย
4. ปิดเสียงโทรศัพท์ ไม่ถ่ายรูปตนเองหน้าเมรุ
5. ขึ้นเมรุตามคิว วางดอกไม้จันทน์แล้วลงอีกด้านหนึ่ง ไม่ยืนค้างบนเมรุ
6. รับของชำร่วยแล้วกล่าวลาเจ้าภาพสั้นๆ

ช่วงเผาจริงเป็นเวลาของครอบครัว แขกทั่วไปกลับได้หลังวางดอกไม้จันทน์ ส่วนฝั่งเจ้าภาพที่กำลังเลือกของแจกหน้าเมรุ ดูไอเดียได้ที่บทความของชำร่วยงานศพ

ขั้นตอนหลังฌาปนกิจ

หลังฌาปนกิจ ครอบครัวจะกลับมาเก็บอัฐิในเช้าวันรุ่งขึ้น แล้วทำบุญอุทิศให้ผู้วายชนม์ตามวาระ

1. เก็บอัฐิ เช้าวันรุ่งขึ้น พระสงฆ์พิจารณาบังสุกุลอัฐิ ญาติเก็บอัฐิใส่โกศ
2. ทำบุญอัฐิ บางครอบครัวถวายภัตตาหารเช้าต่อเนื่องในวันเดียวกัน
3. ลอยอังคาร หรือบรรจุอัฐิ นำเถ้าไปลอยน้ำ หรือบรรจุไว้ที่วัด ดูขั้นตอนได้ที่บทความลอยอังคาร
4. ทำบุญ 7 วัน 50 วัน และ 100 วัน ตามธรรมเนียมของครอบครัว

การส่งพวงหรีดในวันฌาปนกิจ

พวงหรีดส่งในวันฌาปนกิจได้ แต่ควรให้ถึงศาลาก่อนเที่ยง เพราะช่วงบ่ายงานจะย้ายไปที่เมรุ และพวงหรีดที่มาถึงหลังเคลื่อนศพจะไม่ได้ตั้งในงาน

ช่วงที่เหมาะที่สุดคือคืนแรกๆ ของการสวดอภิธรรม เพราะพวงหรีดจะได้ตั้งอยู่ตลอดงาน ดูเหตุผลและกรณีอื่นได้ที่บทความส่งพวงหรีดวันไหน

ศาลาหรีดรับสั่งพวงหรีดถึงศาลาวัด มีทั้งพวงหรีดดอกไม้สดและพวงหรีดพัดลม แจ้งชื่อวัด ศาลา และเวลาฌาปนกิจทาง LINE ของร้าน เพื่อให้ร้านจัดส่งให้ทันงาน