ประวัติวัดโสมนัส (วัดโสมนัสราชวรวิหาร) วัดที่รัชกาลที่ 4 สร้างอุทิศแด่พระอัครมเหสี

วัดโสมนัส ชื่อเต็มว่าวัดโสมนัสราชวรวิหาร หรือวัดโสมนัสวิหาร เป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดราชวรวิหาร ฝ่ายธรรมยุต อยู่เลขที่ 646 ถนนกรุงเกษม แขวงวัดโสมนัส เขตป้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพมหานคร ริมคลองผดุงกรุงเกษม รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างอุทิศพระราชกุศลแด่สมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี พระอัครมเหสีพระองค์แรก และพระราชทานวิสุงคามสีมาเมื่อวันที่ 15 มกราคม พ.ศ. 2396 ด้านหลังวัดเป็นฌาปนสถานกองทัพบก

สรุปข้อมูลวัดโสมนัส

ประวัติวัดโสมนัสวิหาร

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างวัดโสมนัสวิหารตอนต้นรัชกาล เพื่อเฉลิมพระเกียรติและอุทิศพระราชกุศลแด่สมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี แล้วพระราชทานนามวัดตามพระนาม ศิลปวัฒนธรรมเขียนว่าวัดนี้เป็นวัดหลวงและวัดธรรมยุตแห่งแรกที่รัชกาลที่ 4 โปรดให้สร้างหลังขึ้นครองราชย์

ปีที่เริ่มสร้าง แต่ละแหล่งลงไว้ไม่ตรงกัน ศิลปวัฒนธรรมลง พ.ศ. 2394 ส่วนการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) กับวิกิพีเดียลง พ.ศ. 2396 วันที่ทุกแหล่งลงตรงกันคือ 15 มกราคม พ.ศ. 2396 เว็บไซต์ของวัดบันทึกว่าเป็นวันที่รัชกาลที่ 4 ทรงวางศิลาฤกษ์พระอุโบสถ และพระราชทานที่ดินราว 31 ไร่เศษเป็นวิสุงคามสีมา ด้านหน้าจดคลองผดุงกรุงเกษม

คลองผดุงกรุงเกษมเป็นคลองที่รัชกาลที่ 4 โปรดให้ขุดเป็นคูพระนครชั้นนอก ศิลปวัฒนธรรมเขียนว่าขุดคลองแล้วมีพระราชดำริให้มีวัดเรียงรายตามชายคลองเหมือนกรุงศรีอยุธยา จึงโปรดให้สร้างวัดมกุฏกษัตริยารามขึ้นคู่กับวัดโสมนัสวิหาร

เว็บไซต์ของวัดลำดับเหตุการณ์ช่วงแรกไว้

1. พ.ศ. 2399 เมื่อกุฏิพอให้พระจำพรรษาได้ รัชกาลที่ 4 ทรงอาราธนาพระอริยมุนี (ทับ พุทฺธสิริ) จากวัดราชาธิวาส พร้อมพระสงฆ์ราว 40 รูป แห่มาทางเรือ ให้มาครองวัด
2. พระอริยมุนีเป็นเจ้าอาวาสรูปแรก ท่านสร้างพระวิหาร พระอุโบสถ และพระเจดีย์ต่อจนเสร็จ โดยใช้ทุนจากพระราชมรดกของสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี
3. พ.ศ. 2422 ท่านได้รับสถาปนาเป็นสมเด็จพระวันรัต และครองวัดจนมรณภาพใน พ.ศ. 2434 รวม 35 ปี
4. พ.ศ. 2485 เทศบาลนครกรุงเทพขอรื้อศาลาหน้าวัดริมคลอง 5 หลัง และตัดต้นไม้ริมคลองเพื่อปรับปรุงพระนคร

สมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ที่มาของชื่อวัด

สมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดีเป็นพระอัครมเหสีพระองค์แรกในรัชกาลที่ 4 และเป็นพระราชนัดดาในรัชกาลที่ 3 ชื่อวัดโสมนัสมาจากพระนามของพระองค์

ศิลปวัฒนธรรมเล่าพระประวัติไว้ว่า พระองค์เป็นพระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ กำพร้าพระบิดาตั้งแต่พระชนมายุ 6 เดือน รัชกาลที่ 3 จึงโปรดให้รับเข้ามาเลี้ยงในพระบรมมหาราชวังอย่างพระราชธิดา และโปรดให้สร้างวัดราชนัดดารามเป็นเกียรติแก่พระองค์เมื่อ พ.ศ. 2389 พระองค์สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 10 ตุลาคม พ.ศ. 2395 ตอนต้นรัชกาลที่ 4

ในพระวิหารของวัดมีจิตรกรรมฝาผนังเรื่องอิเหนา บทความในวารสารดำรงวิชาการ มหาวิทยาลัยศิลปากร วิเคราะห์ว่ารัชกาลที่ 4 ทรงเลือกตอนอุณากรรณมาเขียน เพราะชะตาชีวิตของอุณากรรณคล้ายพระประวัติของสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี

วัดโสมนัสราชวรวิหาร พระอารามหลวงชั้นโท ฝ่ายธรรมยุต

วัดโสมนัสราชวรวิหารเป็นพระอารามหลวงชั้นโท ชนิดราชวรวิหาร สังกัดคณะสงฆ์ธรรมยุติกนิกาย คนทั่วไปเรียกว่าวัดโสมนัส ส่วนเว็บไซต์ของวัดใช้ชื่อวัดโสมนัสวิหาร

มติชนรายงานว่าสมเด็จพระมหามุนีวงศ์ (พิจิตร ฐิตวณฺโณ) เจ้าอาวาสรูปก่อน มรณภาพเมื่อวันที่ 25 ธันวาคม พ.ศ. 2567 และที่ประชุมมหาเถรสมาคมเมื่อ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2568 รับทราบการแต่งตั้งพระธรรมวชิรเมธาจารย์ ผู้รักษาการแทน เป็นเจ้าอาวาส วิกิพีเดียลงนามและสมณศักดิ์ปัจจุบันของท่านว่าพระพรหมวัชรญาณกวี (ยุทธศักดิ์ กิตฺติยุตฺโต) เป็นเจ้าอาวาสรูปที่ 8

เว็บไซต์ของวัดอธิบายผังวัดว่า พื้นที่ในกำแพงแบ่งจากหน้าไปหลังเป็น 3 แถบ แถบกลางเป็นเขตพุทธาวาส มีพระอุโบสถ พระวิหาร วิหารคด และพระเจดีย์ สองแถบข้างเป็นหมู่กุฏิสงฆ์ ข้างละ 3 คณะ ลานหน้าวัดเป็นเขตโรงเรียน ด้านข้างเป็นสุสาน และด้านหลังวัดเป็นเขตฌาปนสถานของกองทัพบก

วัดนี้มีสีมา 2 ชั้น เว็บไซต์ของวัดเรียกเขตในกำแพงวัดว่ามหาสีมา และเรียกเขตพระอุโบสถว่าขัณฑสีมา

พระอุโบสถและพระวิหารวัดโสมนัส

วัดโสมนัสมีทั้งพระอุโบสถและพระวิหาร อยู่ในเขตพุทธาวาสกลางวัด พระประธานในพระอุโบสถคือพระสัมพุทธสิริ ซึ่งสมเด็จพระวันรัต (ทับ) สร้างและอัญเชิญมาจากวัดราชาธิวาสเมื่อคราวมาครองวัด

พระอุโบสถในภาพมีเสาสี่เหลี่ยมสีขาวรับชายคารอบอาคาร หลังคาซ้อนชั้น ซุ้มหน้าต่างสีทอง เว็บไซต์ของวัดบันทึกว่าบานประตูหน้าต่างของพระอุโบสถและพระวิหารปิดทองลายรดน้ำ หน้าบันประดับกระเบื้องโมเสกสีทอง

พระประธานในพระวิหารกับพระอัครสาวกสององค์เป็นของหลวง อัญเชิญมาจากพระบรมมหาราชวัง ททท. ลงพระนามพระประธานองค์นี้ว่าพระสัมพุทธโสมนัสวัฒนาวดีนาถบพิตร Trip.com บรรยายพระวิหารว่ามีเสากลมสีขาวเรียงรอบ มีบันไดขึ้นสองทางซ้ายขวา ข้างในมีจิตรกรรมฝาผนังเรื่องอิเหนา

Trip.com เขียนว่าพระโพธิ์ศรีนาค พระพุทธรูปปางนาคปรกองค์สำคัญของวัด อยู่ที่ศาลาข้างพระอุโบสถ

เจดีย์ทองและเจดีย์มอญ

วัดโสมนัสมีเจดีย์ 2 องค์ องค์ใหญ่เป็นเจดีย์ทองทรงลังกา ยอดแหลมสูง องค์เล็กเรียกว่าเจดีย์มอญ ตั้งอยู่ใกล้กัน

ททท. เขียนว่าเจดีย์ทองบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ เว็บไซต์ของวัดบันทึกว่าเจดีย์องค์ใหญ่บูรณะโดยประดับกระเบื้องโมเสกสีทองทั้งองค์

รูปทรงของเจดีย์มอญ แหล่งข้อมูลเทียบไว้ต่างกัน วิกิพีเดียว่าเหมือนธัมเมกขสถูป ส่วน ททท. ว่าคล้ายปรินิพพานสถูปในอินเดีย ทั้งสองแหล่งเขียนตรงกันว่าเจดีย์ทรงนี้หาดูได้ยาก วิกิพีเดียลงว่าในไทยมี 2 องค์ อีกองค์อยู่ที่วัดกันมาตุยาราม

ในเขตพุทธาวาสยังมีวิหารคด วิกิพีเดียลงว่าในวิหารคดมีพระพุทธรูปยืนโบราณ

ที่ตั้งและการเดินทางไปวัดโสมนัส

วัดโสมนัสอยู่เลขที่ 646 ถนนกรุงเกษม แขวงวัดโสมนัส เขตป้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพมหานคร 10100 หน้าวัดหันออกคลองผดุงกรุงเกษม ย่านนางเลิ้ง ใกล้ตลาดนางเลิ้ง ทำเนียบรัฐบาล สะพานเทวกรรมรังรักษ์ สะพานมัฆวานรังสรรค์ และวัดมกุฏกษัตริยาราม

รถเมล์สาย 53 ผ่านย่านนี้ ผู้จัดการออนไลน์เคยเขียนเส้นทางไหว้พระ 9 วัดด้วยรถสายนี้เมื่อปี 2555 โดยขึ้นที่เทเวศร์ ลงวัดมกุฏกษัตริยาราม แล้วเดินต่อมาวัดโสมนัส Trip.com ลงสายที่ผ่านหน้าวัดหรือใกล้วัดไว้ 4 สาย คือ 8, 49, 53 และ 171 สายรถเมล์เปลี่ยนเส้นทางได้ ให้เช็กในแอปก่อนออกจากบ้าน

Trip.com เขียนว่าไม่มีรถไฟฟ้าถึงหน้าวัด ให้ลง MRT สายสีน้ำเงินที่สถานีสามยอดหรือหัวลำโพง แล้วต่อแท็กซี่หรือมอเตอร์ไซค์รับจ้าง ระยะทางจริงให้ดูจากแผนที่ในมือถือ

วัดอื่นในเมืองหลวงค้นต่อได้จากหน้ารวมวัดในกรุงเทพ

เวลาเปิดและที่จอดรถวัดโสมนัส

เวลาเปิดปิดของวัดโสมนัสไม่มีแหล่งทางการยืนยัน จะเข้าไปไหว้พระในพระอุโบสถหรือพระวิหารให้ถามวัดก่อน ททท. ลงเบอร์สอบถามของวัดไว้ว่า 02 629 9912

ในวัดมีที่จอดรถ ททท. ลงไว้ในรายการสิ่งอำนวยความสะดวก Trip.com เขียนว่าที่จอดมีจำกัด วันที่มีงานศพหลายงานพร้อมกันอาจต้องจอดนอกวัดแล้วเดินเข้า

ไปไหว้พระแต่งกายสุภาพ เสื้อมีแขน กางเกงหรือกระโปรงคลุมเข่า

ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัส

ด้านหลังวัดโสมนัสเป็นฌาปนสถานกองทัพบก ดูแลโดยกองการฌาปนกิจ กรมสวัสดิการทหารบก ททท. เขียนว่าเมรุอยู่นอกกำแพงวัด แยกจากเขตพุทธาวาสและสังฆาวาส คนที่มางานศพจึงไม่รบกวนกิจของสงฆ์

THE STANDARD รายงานเมื่อ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2564 ว่าฌาปนสถานของกองทัพบกในกรุงเทพฯ มี 3 แห่ง คือวัดโสมนัส วัดอาวุธวิกสิตาราม และวัดศิริพงษ์ธรรมนิมิต เมรุของวัดโสมนัสมีเตาเผา 3 เตา

Trip.com เขียนว่าฌาปนสถานมีศาลาสวดพระอภิธรรม 10 ศาลา ติดเครื่องปรับอากาศทุกศาลา

เว็บไซต์กองการฌาปนกิจ กรมสวัสดิการทหารบก ฉบับที่ Wayback Machine เก็บไว้เมื่อธันวาคม พ.ศ. 2566 มีหน้ากำหนดการฌาปนกิจของวัดโสมนัสวิหาร และลงเบอร์ติดต่อไว้ว่า 0-2654-7400 ใครใช้ศาลาได้บ้าง ตารางว่าง และค่าใช้จ่าย ต้องถามกองการฌาปนกิจ

ข้อมูลสำหรับคนไปงานศพที่วัดโสมนัส

งานศพที่วัดโสมนัสจัดในเขตฌาปนสถานด้านหลังวัด มีศาลาหลายหลังเรียกตามเลข ถามเลขศาลาจากเจ้าภาพก่อนออกจากบ้าน

1. ถามเจ้าภาพอีก 2 อย่าง คือสวดกี่โมง และฌาปนกิจวันไหน
2. ศาลาอยู่ในเขตฌาปนสถานด้านหลังวัด ไม่ได้อยู่ในเขตพระอุโบสถ ถึงวัดแล้วถามทางจากเจ้าหน้าที่ได้
3. ขับรถไปเองให้เผื่อเวลารถติดย่านนางเลิ้งและเวลาหาที่จอด
4. แต่งกายสีดำหรือสีสุภาพ ดูรายละเอียดได้ที่การแต่งกายไปงานศพ
5. เจ้าภาพที่จะจองศาลาหรือกำหนดวันเผา ติดต่อกองการฌาปนกิจ

ไปงานคืนสวดอภิธรรมครั้งแรก อ่านมารยาทในงานศพไว้ก่อนได้ ส่วนลำดับของวันฌาปนกิจอยู่ในบทความพิธีเผาศพ

ไปร่วมงานเองไม่ได้และจะส่งพวงหรีดแทน ดูข้อมูลที่ต้องแจ้งร้านได้ในหน้าวัดโสมนัสวิหาร

สั่งพวงหรีดส่งถึงศาลา

ศาลาหรีดเป็นร้านพวงหรีดที่ส่งถึงศาลาวัด แจ้งชื่อวัด เลขศาลา และข้อความบนป้ายทาง LINE ของร้าน

ภาพวัดในบทความ: ภาพปกโดย กสิณธร ราชโอรส ภาพพระอุโบสถโดย Mastertongapollo ภาพเจดีย์สององค์โดย Kriengsak Jirasirirojanakorn สัญญาอนุญาต CC BY-SA 4.0 ทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ครอปและปรับขนาดจากต้นฉบับ ภาพปกวางกล่องชื่อบทความทับ